Przewodnik turystyczny: Izrael

Początki dziejów Izraela sięgają momentu, w którym do Kanaanu, położonego po między Morzem Śródziemnym a Doliną Jordanu, dotarły koczownicze plemiona Izraelitów. Część z nich przybyła z Egiptu, najpewniej pod wodzą Mojżesza, uznawanego za postać historyczną. W 1030 r. p.n.e. plemiona Izraelitów zjednoczyły się, tworząc państwo ze stolicą w Hebronie. Pierwszym królem został Saul. Za panowania Dawida Jerozolima stała się nową stolicą polityczną i religijną. Rozpoczął się okres potęgi Izraela. Wielkim dziełem Salomona była budowa Świątyni Jerozolimskiej, która okazała się nie tylko sanktuarium religii monoteistycznej, ale i symbolem łączącym po dziś dzień wszystkich Żydów. Po okresie pomyślności królestwo rozpadło się na dwa państwa: południową Judeę oraz północne Królestwo Izraela ze stolicą w Samarii. W 586 r. p.n.e rozpoczęła się niewola babilońska. W 5 r. n.e. w Judei wybuchło powstanie żydowskie, które stłumił  stacjonujący w prowincji legion rzymski. Zamieszki stały się pretekstem do inkorporacji ziem Izraela do państwa rzymskiego. W latach 30. I w. n.e. pojawiła się w Jerozolimie nowa religia – chrześcijaństwo. W wyniku pierwszej wyprawy krzyżowej powstało Królestwo Jerozolimskie, które formalnie było lennem papieskim. Największe znaczenie dla dziejów Palestyny w ostatnich dwóch wiekach miał powrót Żydów do starożytnej ojczyzny, czyli alija. Dla drugiej aliji bardzo ważny okazał się ruch kibucowy, oparty na spółdzielniach rolnych, w których ziemia i środki produkcji były własnością wspólną, a rządy sprawowało ogólne zebranie kibucników. Pionierzy stworzyli podwaliny współczesnego Izraela. Ich najbardziej spektakularnym wyczynem było założenie Tel Avivu. Władająca Palestyną Turcja początkowo traktowała osadnictwo żydowskie dość obojętnie. 29 listopada 1947 r. Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjęło rezolucję nr 181, wzywającą do rozwiązania problemu Palestyny poprzez jej podział na dwa niezależne państwa: żydowskie i arabskie. Jerozolima miała znajdować się pod kontrolą międzynarodową. 14 maja 1948 r. BenGurion odczytał Deklarację Niepodległości. Stolicą nowego państwa Izrael ogłoszono Jerozolimę. Pierwszym premierem został Dawid BenGurion. Pomimo rozejmu stosunki Izraela z sąsiednimi państwami arabskimi były skrajnie wrogie. 5 czerwca 1967 r. Izrael, nie czekając na rozwój sytuacji, zaatakował wszystkich arabskich sąsiadów. Pod naciskiem Rady Bezpieczeństwa ONZ zatrzymano działania zbrojne. Kolejna próba sił miała miejsce w 1973 r. W dniu żydowskiego święta Jom Kippur, atak na Izrael przypuściły wojska egipskie, syryjskie i jordańskie. 18 września 1978 r. podpisano traktat pokojowy. Izrael został uznany przez pierwsze państwo arabskie, a po nadto uzyskał gwarancję dostępu do żeglugi na Morzu Czerwonym i w Kanale Sueskim. Organizacja Wyzwolenia Palestyny odrzuciła propozycję wzięcia udziału w procesie pokojowym.

Szabas to dzień wolny po tygodniu pracy, upamiętniający odpoczynek Najwyższego po dokonaniu Stworzenia. Święto jest obchodzone ze ścisłym zachowaniem zasad tradycji. Szabas rozpoczyna się w piątek wieczorem. Dzień świąteczny obwarowany jest licznymi zakazami. Zabroniona jest praca, a szczególnie taka, w wyniku której zmienia się przyrodę. Szabas kończy wieczorna uczta sobotnia oraz uroczystość hawdala. Charakterystyczną cechą wspólnoty żydowskiej jest boga te życie rodzinne. Judaizm nakazuje założenie rodziny i posiadanie dzieci. Gromadka dzieci drepcząca potulnie za ojcem i matką to zwyczajny widok na izraelskiej ulicy. Jeszcze do niedawna rzadko spotykało się osoby samotne, staropanieństwo uznawano za sprzeczne z ludzką naturą, a celibat za godzien pogardy. Osobliwością Izraela jest wszechobecność broni palnej. Noszą ją nie tylko umundurowani żołnierze, policjanci i ochroniarze, ale i osoby ubrane po cywilnemu. Obowiązkowa służba wojskowa obejmuje zarówno mężczyzn, jak i kobiety.

W Izraelu dominuje krajobraz wyżynno-górzysty. Obszar kraju najczęściej dzieli się na cztery regiony: wybrzeże śródziemnomorskie, centralny pas wzgórz, dolinę Jordanu i pustynię Negew. Izraelski fragment wybrzeża śródziemnomorskiego ciągnie się od granicy z Libanem na północy do granicy ze Strefą Gazy na południu, jego urozmaiceniem jest Zatoka Hajfy, malowniczo wcinająca się w ląd u podnóży masywu Góry Karmel. Do pasa wzgórz zaliczane są także wzgórza Golan. Depresja Morza Martwego to najniżej położone miejsce na Ziemi. Lustro wody znajduje się obecnie na głębokości 408 m p.p.m. i ciągle się obniża. Blisko połowę obszaru kraju zajmuje pustynia Negew. Jej krajobraz jest zróżnicowany. Słynny kurort Ejlat zajmuje miejsce na styku pustyni z brzegiem zatoki Akaba. Na północy Izraela pomiędzy Morzem Śródziemnym a rzeką Jordan rozciąga się górzysta Galilea, która jest bardziej zielona niż inne regiony, co czyni ją atrakcyjną pod względem turystycznym. To tam mieszkał Jezus Chrystus, nazywany często Galilejczykiem. Do głównych ośrodków należą ponadto popularne miejscowości turystyczne Akka, Safed i Tyberiada. Judea, trzecia z górzystych krain w historycznym Izraelu, bez żadnej przesady uznana może być za kolebkę judaizmu i kultury żydowskiej. Tutaj jest położona Jerozolima, tutaj także istniało południowe królestwo Izraela. W granicach Autonomii leżą inne historyczne miasta: Betlejem, Hebron i Jerycho. Najbardziej wysuniętą na południe krainą historyczną Izraela jest Idumea, rozciągająca się od Morza Czerwonego do Morza Martwego.

Pascha, 14 i 21 nisan (przełom III i IV). Jedno z najważniejszych świąt w judaizmie, upamiętnia wyjście Żydów z Egiptu.
Święto Niepodległości, 5 icar (połowa V).
Szawuot, 6 siwan (przełom V i VI). W Polsce nazywane niegdyś Zielonymi Świątkami.
Rosz Ha-Szana, Żydowski Nowy Rok nazywany Świętem Trąbek, 1 tiszri (przełom IX i X) Głównym rytuałem jest taszlich, symboliczny akt oczyszczenia polegający na wytrząsaniu do wody zawartości kieszeni.
Jom Kipur, 10 tiszri (10 dni po Nowym Roku). Upamiętnia zejście Mojżesza z góry Synaj i przekazanie Narodowi Wybranemu tablic z Dekalogiem.
Sukkot, Święto Szałasów, 15 i 21 tiszri (pięć dni po Jom Kipur). Obchodzone na pamiątkę pobytu na pustyni podczas wędrówki do Ziemi Obiecanej.

Najlepsze miesiące na zwiedzanie Izraela to kwiecień, maj, wrzesień i październik. Przeważnie świeci wtedy słońce, ale nie ma upałów.

Aby wjechać do Izraela na okres do trzech miesięcy wystarczy paszport ważny przynajmniej pół roku od daty przekroczenia granicy, bilet powrotny, 100 dolarów na każdy dzień pobytu, rezerwacja hoteli i trasa wycieczki.
Granice z Syrią i Libanem są dla turystów zagranicznych zamknięte. Ruch osobowy pomiędzy Izraelem a Autonomią Palestyńską podlega licznym ograniczeniom. Największe ograniczenia obowiązują przy wjeździe do Strefy Gazy. Jeżeli ktoś zamierza w okresie ważności paszportu udać się do kraju arabskiego inne go niż Egipt i Jordania, powinien poprosić o wbicie stempla wjazdowego na formularzu wjazdowym AL-17.
Poważnym ograniczeniom poddany jest wwóz żywych zwierząt – dozwolony jest tylko wwóz zwierząt domowych zgodnie z międzynarodowymi przepisami sanitarnymi.
Do Izraela można wwieźć bez cła 250 ml perfum lub wody kolońskiej, 2 l napoju alkoholowego poniżej 40% lub 1 l napoju alkoholowego powyżej 40%, 250 g tytoniu lub cygar albo 400 papierosów, artykuły spożywcze do 3 kg, o ile waga każdego z nich nie przekracza 1 kg, upominki do wartości 200 $.

Kobiety wybierające się do Izraela nie mogą zapomnieć o zabraniu długich spódnic. Zarówno w dzielnicach ortodoksyjnych Żydów, jak i w meczetach oraz w chrześcijańskich miejscach świętych odkryte kobiece nogi lub spodnie są nie do przyjęcia. W takiej sytuacji długa spódnica jest niezbędna.

Przed wyjazdem do Izraela należy wykupić polisę ubezpieczenia zdrowotnego, ponieważ ceny usług medycznych są bardzo wysokie. Najczęstsze przejawy przestępczości w Izraelu to kradzieże kieszonkowe, włamania do obiektów noclegowych oraz kradzieże samochodów. Zaleca się noszenie przy sobie portfela, dokumentów i najbardziej wartościowych przedmiotów. Złodzieje szczególnie upodobali sobie plaże. Bardzo rzadko dochodzi do przestępstw z użyciem siły, napadów, rozbojów i gwałtów. Zagrożenie zamachami terrorystycznymi jest realne, ale nie należy go przeceniać. Na wzgórzach Golan nie wolno schodzić z dróg i wytyczonych szlaków z uwagi na miny. Turyści zwiedzający miejsca zamieszkane przez ortodoksyjnych wyznawców judaizmu, a zwłaszcza dzielnice chasydzkie, powinni być odpowiednio ubrani. Telefony alarmowe:
Policja 100
Pogotowie ratunkowe 101
Straż pożarna 102

Podstawowym środkiem komunikacji są zielone autobusy państwowej firmy. Autobusy są szybkie, wygodne i niedrogie. Turyści z grubszymi portfelami mogą zdecydować się na podróżowanie po Izraelu taksówkami. Kierowcy chętnie podejmują się wszelkich kursów z wyjątkiem wypadów na pustynię i do Ejlatu. Taksówka zbiorowa szerut - to mikrobus kursujący na określonej trasie, w którym kierowca inkasuje od pasażerów opłaty w stałej wysokości. Postoje są zlokalizowane przy głównych dworcach autobusowych. Osoby wjeżdżające do Izraela pojazdami mechanicznymi powinny mieć międzynarodową polisę ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (zielona karta). Polskie i międzynarodowe prawa jazdy są honorowane przez 90 dni od dnia przekroczenia granicy. Kierowców obowiązuje ruch prawostronny. Za kierownicą należy zachowywać ostrożność, gdyż Izraelczycy jeżdżą ze śródziemnomorską fantazją. W Izraelu autostop jest bardzo popularny.

Najtańsze są miejsca w pokoju zbiorowym w schronisku młodzieżowym. Pokoje w hostelach są o wiele droższe, ale zawsze warto pytać o nocleg na dachu. Na dachach rozkłada się maty, stawia namioty, a na niektórych są nawet zamykane na klucz drewniane „domki” do spania i przechowywania mniej cennych bagaży. Hotele nastawione są na obsługę grup korzystających z ofert biur podróży. Ceny dla gości indywidualnych z reguły są wysokie, a w sezonie często brakuje wolnych miejsc. Najdrożej jest w lipcu i sierpniu oraz podczas świąt. Należy pamiętać o ograniczeniach wynikających z religii żydowskiej. Pensjonaty należą do rzadkości, a właściciele tych istniejących często obwarowują udzielenie noclegu przynależnością do wyznania mojżeszowego. Sytuacja jest nieco lepsza jedynie w Jerozolimie i Galilei. Izraelską specyfiką są pensjonaty przy kibucach. W Ziemi Świętej, w tym także w Izraelu, działają chrześcijańskie hospicja, czyli noclegownie dla pielgrzymów. Bywają one stosunkowo niedrogie, ale można się też spotkać z zaskakująco wysokimi cenami. Pary, które chciałyby się zatrzymać w takim miejscu, powinny być przygotowane na pytanie, czy ich związek ma charakter sakramentalny. Kempingi oferują w większości wysoki standard. Na miejscu można wypożyczyć zarówno namioty, jak i przyczepy kempingowe. W sezonie kempingi bywają zatłoczone, dlatego warto zarezerwować miejsce odpowiednio wcześniej. Biwakowanie „na dziko” jest dozwolone poza terenami prywatnymi, należącymi do kibuców i osiedli oraz poza terenami wojskowymi. Namiotów nie wolno rozbijać na większości plaż, w tym na wszystkich plażach miejskich.

Ze względu na sytuację polityczną na Bliskim Wschodzie jedyną możliwością dotarcia do Izraela jest droga lotnicza. Główny międzynarodowy port lotniczy w Izraelu to położone w Lod - lotnisko Ben Guriona, które ma całodobowe połączenia z Tel Awiwem i Hajfą.
Drogą lądową do Izraela można dostać się jedynie z Jordanii i Egiptu.

Podstawowe pojęcie kuchni żydowskiej to kaszrut. Pochodzi ono od słowa koszer oznaczającego „zdatny”. Za koszerne uważa się pożywienie dopuszczone do konsumpcji zgodnie z zasada mi prawa religijnego. Zachowanie tych reguł jest bardzo trudne.

Najtańsze są bary w dzielnicach arabskich. Aby zaoszczędzić, można kupować produkty na targach i samodzielnie przygotowywać posiłki w hostelach, w których są ogólnodostępne kuchnie. Wielu przybyszów jest rozczarowanych, nie mogąc od razu po przyjeździe znaleźć restauracji serwujących niezwykłe potrawy znane z literatury. Trudno też spotkać lokale ze znaną z Polski kuchnią aszkenazyjską. Czulent, kugel, gefilte fisz czy gęsi pipek przyrządzają dziś jedynie ortodoksi w swoich dzielnicach. Kuchnia izraelska uległa daleko idącej arabizacji. Najpopularniejsze dania współczesnej kuchni izraelskiej to falafel i humus oraz inne potrawy oparte na ciecierzycy.

Większość biur i sklepów jest czynna od niedzieli do czwartku od rana do wieczora oraz w piątki do południa. Podczas szabasu, czyli od piątkowego do sobotniego zachodu słońca, prawie wszystko zamiera.

Ambasada RP w Tel Awiwie, 16 Soutine St, 037253111, 037253125, fax 03527 4726, polcons@netvision.net.il, www.telaviv.polemb.net.
Konsulat Honorowy RP w Jerozolimie, Konsul Honorowy Zeev Baran (języki: polski, angielski, hebrajski), 27 Jabotynski St, 025665845, fax 025665790, zevbaran@netvision.net.il, www.zeevbaran.consul.com.
Konsulat Honorowy RP w Beer-Szewie, Konsul Honorowy Jack Fliderbaum (języki: polski, niemiecki, hebrajski), 14 Shenkar St, Herzliya Pituach, 099579997, fax 099507061, jack@bel dor.com.